Ofríki verðleikanna

(Þorláksmessupartý silfurskeiðunga.)

Nýlega kom út bókin “Ofríki verðleikanna” (The Tyranny of Merit) eftir stjórnmálaheimspekinginn Michael J. Sandel við Harvard háskóla. Sandel hugleiðir samtíma okkar og leggur til skilning á ástandi sem við búum við. Þar undir má fella vinsældir Trumps að stjórnmálamanni á Íslandi sem fór í ólöglegt partý hjá listunnandi silfurskeiðungum sem honum fannst hann yrði að skemmta sér með í aðdraganda jólanna. (Silfurskeiðungar; þeir sem fæðast með silfurskeið í munninum.)

Sandel notar hugtakið ofdramb, talsvert í bók sinni eða hubris á ensku sem er orð yfir þann sem býr við yfirdrifið sjálfsöryggi og hroka sem leiðir til þess að viðkomandi telur sig ekki geta gert neitt rangt. Hann á rétt á því sem hann leyfir sér.

Auðmenn samtíma okkar rækta verðleika sína og barna sinna umfram aðra (á við USA sérstaklega!) og eiga því heimtingu á þeim auði og völdum sem þeir uppskera.

Það má segja að þessi fullyrðing sé kjarni tilgátunnar um ofríki verðleikanna. Auðmenn sem hugsa svona eru ekki tilbúnir til að deila auði sínum með öðrum með skattgreiðslum, né heldur afsala sér þeim völdum sem þeir hafa komist yfir. Auðmaðurinn lítur niður á alþýðumenn og almenning sem getur sjálfum sér um kennt (!) að hafa ekki nýtt sér tækifærin til að auðgast.

Auðmennirnir telja sig eiga heimtingu á að njóta ávaxtanna af „dugnaði“ sínum - ekki aðrir. Samfélag sem krefur auðmanninn um réttlátan hlut í samneysluna, er ósanngjarnt að hans mati og því í öllu samhengi rétt af honum að komast hjá skattgreiðslum, því hann er að verja réttláta eign sína. Ef komið er upp um leiðir auðmannsins til að magna auð sinn með lögbrotum og svikum og þá jafnvel á kostnað hinna fátækustu á jörðinni, tekur hann til varna án miskunnar.

Við þekkjum ýkt dæmi um þetta í íslensku samfélagi sem ég rek ekki frekar. Ferill ráðherrans sem fór í Þorláksmessupartí silfurskeiðunganna er skýrt dæmi um mann, sem býr við auð og hefur ítrekað náð völdum. (Misst þau nokkrum sinnum vegna hneykslismála!)

Ráðherrann hefur þurft, ásamt ríkisstjórninni sem hann tilheyrir, að leggja til við almenning hvers kyns hindranir á persónulegu og viðskiptalegu frelsi vegna sóttvarna. Vinir mega ekki hittast, ungmenni njóta ekki þeirrar menntunar sem við höfum búið þeim og eldri kynslóðin nýtur ekki samvista við ættingja sína svo eitthvað sé nefnt. Sá sem er mettaður af ofríki verðleikanna tilheyrir ekki að hans mati, þessum svokallaða „almenningi“ sem þarf að lúta reglum og fyrirmælum stjórnvalda.

Þessi afstaða er sérlega skýr hjá tilteknum stjórnmálaflokki, Sjálfstæðisflokknum, sem stendur vörð á virki auðmanna -þeirra sem hafa. Virkismúrarnir eru utan um þá sem hafa, en utan þeirra eru þeir sem hafa ekki! Það er ekki tilviljun að þeir tveir ráðherrar sem brotið hafa sóttvarnarreglur eru úr sama stjórnmálaflokknum og það er heldur ekki tilviljun að þeir alþingismenn sem mótmæla sóttvarnarreglum harðlega eru úr þeim sama stjórnmálaflokki.

En gætum að, því að í bók Sandels kemur fram að það eru ekki bara auðmenn og varðhundar þeirra sem eru undirseldir ofríki verðleikanna. Menntamenn eru almennt ráðandi stétt og þeim finnst líka að þeir eigi sjálfskapaðan rétt umfram aðra ef ekki á auði, þá eftirsóknarverðum störfum, aðstöðu eða völdum.

Stjórnmálamenn eru almennt bókmenntaðir og búa við menntagráður. Sandel telur að þeir séu einnig undirseldir ofríki verðleikanna. Sókn þeirra eftir því að njóta verðleika sinna, birgir þeim sýn á hlutskipti hins almenna manns og þeir hafi reyndar gleymt honum eins og þeir sem áður voru nefndir til sögunnar.

Þannig komst Trump til valda í Bandaríkjunum. Stjórnmálamenn, menntaelítan og hinir auðugu sem hafa graðkað næstum allan auð samfélagsins og völdum til sín síðustu þrjá til fjóra áratugi gleymdu fólkinu sem myndar tannhjól samfélagsins. Alþýðumenn sitja eftir niðurlægðir, gleymdir og forsmáðir því að þeir finna að hin ráðandi öfl líta niður á þá, þeirra líf er ekki eftirsóknavert. Peningar eru jú mælikvarði eftirsóknarverðra lífsgæða - og því er láglaunafólk ómerkilegra en aðrir. Alþýðumenn reyna að stefna börnum sínum í æðstu menntagráðurnar og forða þeim frá störfum í þjónustu, líkamlegri vinnu og iðnaði. Störfum sem í reynd ættu að njóta mikillar virðingar – og nutu virðingar hér áður fyrr.

Trump datt inn þennan veruleika sem lausnin og náði völdum með einföldum slagorðum um að hreinsa upp mýrina, sjónvarpsstjarna alþýðurnnar virtist vera með bein í nefinu að alþýðan trúðu honum, til að bæta órétt sinn. Í stofum þeirra hafði hann áralangt setið í hásætinu sínu og rekið óhæft fólk. „Þú er rekinn!“

Svipuð staða er uppi á Íslandi. Eftir óróleika eftirhrunsáranna sem skók samfélagsvélina, kerfið á Íslandi, tóku menntamennirnir í VG höndum saman með varðhundum auðmanna til að verja stöðuna. Verja hið ómeðvitaða ofríki verðleikanna sem báðir hóparnir tilheyra. Hvers vegna var þetta nauðsynlegt? Það var nauðsynlegt, því að unga baráttufólkið í launþegahreyfingunni hefur flutt sig aftur fyrir frjálshyggjuna í orðræðu sinni og ofríki verðleikanna og í orðræðu gömlu baráttunnar. Frjálshyggjan er meginafurð ofríkis verðleikanna.

Sandel sýnir fram á það með því að rannsaka hugtakanotkun stjórnmálamanna eftir Reagan og Thatcher að þeir gangast inn á hugmyndafræði frjálshyggjunnar í öllu hinu pólitíska litrófi. Þetta á líka við á Íslandi forsendur hinnar pólitísku umræðu eru grundaðar á hugmyndafræði frjálshyggjunnar í nánast öllum flokkum. Það þarf ekki að rekja atburðarásina hér og einkenni ráðandi stjórnmálaflokka í aðdraganda hrunsins – þar er fáir saklausir.

Eigum við að fyrirgefa stjórnmálamanninum sem fór í partýið af því að vitundarlíf hans er mettað af ofríki verðleikanna?

Af því að hann er ekki fær um að skilja á milli þess sem er rétt og rangt, heiðarlegt og óheiðarlegt og það sem er siðlegt annars vegar og ósiðlegt hins vegar?

Var það ekki einmitt Jesú afmælisbarnið okkar, sem bað um að þeim yrði fyrirgefið sem ekki vissu hvað þeir gerðu?

Það eina sem er hægt að gera er að breyta orðræðunni gera virðingu hátt undir höfði og gera samfélagið réttlátt og forða því undan ofríki verðleikanna.

Ásgeir Beinteinsson