TRUMP – HVERNIG?

Margir reyna að skilja hvernig Trump varð sá áhrifavaldur að honum tókst að sannfæra rúmlega helming kjósenda í Bandaríkjunum um að hann væri bjargvættur þeirra og framtíð.

Fiona Hill skráði sögu sína í bókinni, There is nothing for you here, en bókin kom til vegna þess að hún varð fræg eftir að hafa komið fyrir leyniþjónustunefndina í þinghúsi Bandaríkjanna 21. nóvember 2019, þegar Donald Trump var fyrst ákærður. Í bókinni segir hún m.a. sögu sína og reynir í upphafi að útskýra hvers vegna Donald Trump komst til valda.

Hennar eigin saga endurspeglar að hluta til hlutskipti þeirra sem skildir voru eftir á Bretlandseyjum, í Bandaríkjunum og reyndar í Rússlandi við upphaf peningahyggjunnar. Faðir Fionu var námumaður á Norður Englandi en eftir að námunum var lokað gerðist hann starfsmaður á spítala en hann var alltaf námumaður í hjarta sínu. Skrifar Fiona.

Það var fyrst og fremst alþýðufólkið á landsvæðunum sem skilin voru eftir við upphaf peningahyggju Thatchers á Bretlandi sem  kaus og talaði landið út úr Evrópusambandinu. Alþýðan úti á landi gleymdist. Pabbi Fionu hvatti hana til að nýta námsstyrki til að komast að heiman, því það væri ekkert fyrir hana, í hennar heimabyggð. (There is nothing for your here, love. Bókartitillinn vísar til orða föður hennar.)

Það var einnig alþýðufólkið sem skilið var eftir útundan, meðal annars á svæðum sem tilheyra ryðbeltinu í Bandaríkjunum sem kaus Trump og nú í annað sinn. Ryðbelti er það kallað þar sem járniðnaður lagðist af. Þessari þróun kynntist Fiona í deild í Harvardháskóla á tíunda áratugnum sem kennd er við John F. Kennedy sem sinnir rannsóknum á samfélaginu

Breytingarnar sem urðu í Rússlandi, segir hún vera af svipuðum toga, og  leiddu til tímabundins lýðræðis þar í landi. Hún hóf framhaldsnám sem skiptinemi í Rússnesku 1987 og varð þannig einnig vitni að breytingunum sem fylgdu Gorbatjev. Skilningur á breytingunum rennur því í blóði hennar úr þremur áttum.

Trump talar til millistéttarfólks og verkafólks sem varð útundan við uppgang peningahyggjunnar. Hann nýtur því hljómgrunns meðal þeirra af áðurnefndum ástæðum.  Einu sinni var Ameríka stórkostleg miðað við slagorð hans að gera Ameríku stórkostlega aftur. Í slagorðinu er í raun vísað í tímann fyrir óheftan og eftirlitslausan uppgang peningahyggjunnar sem leitt hefur til misréttis með auðsöfnin á fárra hendur.

En samt, hvers vegna Trump?

Michael J. Sandel er stjórnmálaheimspekingar í Harvard, höfundur bókarinnar Tyranni of Merit (Ofríki verðleikanna.) Hann víkur í bók sinni að sama veruleika peningahyggjunnar en frá öðru sjónarhorni. Hann leggur út af því að yfirstéttinn (elítan) hafi fest sig í sessi í Bandaríkjunum og tryggt yfirburði sína með því að gæta þess að aðrir en hinir ríku, komist að kjötkötlunum. Til dæmis í framhaldsnámi og lykilstörfum samfélagins.

Hinir ríku og stjórnmálamenn er samansúrrað mengi, skrifar hann. (Mitt orðalag.) Stjórnmálamenn eru yfirstéttarinnar, þeir eru fyrst og fremst skapnaður hennar í Bandaríkjunum. Mantra samfélagsins sem er meðvitað stýrt af þessu mengi, hamrar á ameríska draumnum sem snýst um að ef þú menntar þig komist þú áfram í lífinu. Kerfið er orðið svo spillt að hæfileikaríkir einstaklingar, hvað þá hæfileikaríkir nemendur komast ekki að – komast ekki áfram. (Catch 22 /Hængur 22.) Vegna mikils kostnaðar við menntun, fjárhagsþrengingar millistéttarinnar og fárra tækifæra hinna efnaminni sé hreyfanleiki í raun lítill sem enginn í raun. Ameríski draumurinn er dauður og hann á heima í Danmörku skrifar Sandel. Alþýðan sem finnur þetta á eigin skinni, þykir því, að þetta óræða yfirstéttarmengi sé fen sem þarf að hreinsa út. Ræsum fenið út sagði Trump og fólkið hlustaði - það var talað til þess.

En samt, hvers vegna Trump?

Nýlega kom út bókin Nexus eftir Yuval Noah Hariri, sem einnig hefur skrifað eftirtektarverðar bækur svo sem Homo Sapiens og Homo Deus. Í 2. kafla bókarinnar Nexus leggur hann til að okkur beri að skilja og skilgreina heiminn í ljósi sögu. Þá ekki í þeim skilningi að eitthvað sé í ljósi sögunnar. Hann telur að með því að maðurinn náði tökum á tungumálinu og þeim hæfileika að segja sögur og setja í sögulegt samhengi hafði orðið bylting í mannsandanum. Við menn getum aðeins náð góðu sambandi og tengingu við „tiltekinn hóp“ sem við náum að kynnast og treysta með persónulegum samskiptum. Nánir ættingjar okkar simpansarnir mynda fámenn samfélög og svo var um forfeður okkar á steindaldarstigi. Ættarhöfðinginn getur haft áhrif á ættbálkinn sinn og jafnvel stjórnað honum á meðan hann nýtur trausts og hefur tengsl.

Mannfjölda sem telur tugþúsundir, hundruðir þúsunda, jafnvel milljónir og milljarða verður ekki stjórnað eða haldið saman með öðru en sögu segir Hariri. Í sögu felast ótakmarkaður fjöldi sem hægt er að tengja saman og stjórna –því sagan myndar tengsl, skilning og samhengi. Þessi hugmynd kemur einnig fyrir í Homo Sapiens og Homo Deus. Hann tekur dæmi af kaþólsku kirkunni sem hefur 1,4 milljarða fylgjanda. Sagan sem heldur fylgjendum saman er sagan um Jesú – forsögu og framvindu til okkar daga. Hariri tekur mörg dæmi.

Víkjum að íslendingum og yfirfærum kenningu Hariris. Íslendingar hanga saman á sögu um þjóðararfinn forna bókmenningu – sagnaarfinn - og um að lifa af í harðbýlu landi. Hinir nýju fjármálamenn voru kallaðir útrásarvíkingar. Sagan um þá seldi einstakt safn uppréttra manna sem voru eitthvað sérstakt og báru með sér „einstaka“ arfleifð – sérstakan þrótt og hetjuskap sem þurfti í þessa nýju menningu peningahyggjunnar. (Vörumerki þarf sögu.)

Á sama hátt selur Trump sig sem hinn snjalla milljarðamæring sem kann að semja og skilur allt sem snýr að peningum - í Ameríku þar sem allt snýst um peninga. Saga hans varð til fyrir augunum á alþýðunni sem sækir stóran hluta þekkingar sinnar í sjónvarp. (Sem og hann.) Sjónvarp sem var gert haftalaust og skilyrðalaust við upphaf peningahyggjunnar sem hófst með Ronald Regan. Alþýðan kaupir söguna um milljarðamæringinn Trump og er tilbúið að tilbiðja og fylgja þeirri sögu.

Já en samt, hvers vegna Trump?

Patrick Radden Keefe er virtur blaðamaður sem skrifar m.a. fyrir The New Yorker. Árið 2019 skrifaði hann grein um manninn sem reisti Donald Trump frá dauðum – úr fjárhagslegum dauðdaga. Það má segja að sú endurreisn hafi hreinlega orðið til fyrir einbera tilviljun. Það gæti því útskýrt hvers vegna það var Trump en ekki einhver annar lýðskrumari eða jafnvel stjórnmálamaður sem hefði lesið í samfélagið fyrirfram eins og þau Fiona Hill og Michael J. Sandel gerðu eftirá. Já eða einhver sem hefði áttað sig á því að mikilvægt væri að selja sögu (vörumerki) einhvers á markaði peningahyggju og stjórnmála.

Þetta byrjaði í lýðræðisríkinu Svíþjóð árið 1997 með Robinsonleiðangrinum. Þetta var sjónvarpssería og það ný tegund sem á Íslandi hefur verið kallað raunveruleikasjónvarp. Hópur fólks var látið bítast um sigur á einangraðri eyju og heiti þáttanna vísaði til Robinson Krúsó. Margir sögðu þetta andstyggilegt sjónvarpsefni þar sem fólki var att saman af miskunnarleysi til að ná peningavinningi. Einn þátttakandi framdi sjálfsmorð áður en kom til sýningar en hann var bara klipptur út og síðan gleymt.

Breskur maður sem heitir Mark Burnett og gerði sjónvarpsþætti í Hollywood heyrði af Robinsonleiðangrinum í Svíþjóð og tryggði sér réttinn til að gera slíkt hið sama í Ameríku. Það er kannski ekki tilviljun að uppáhalds bókin hans var Flugnahöfðinginn. (Lord of the flies eftir William Golding 1954)

Mark er snjall vörumerkjamaður (ímyndarsköpun - branding) og endurskýrði þættina Surviver. Þættirnir sem byrjuðu á CBS árið 2000 slógu algjörlega í gegn. Það er heldur ekki tilviljun að í lok hvers þáttar sagði þáttarstjórnandinn: „Ættbálkurinn hefur talað.“ (The tribe has spoken.) Eftir þessa velgengi varð Mark að vörumerki - eins konar véfrétt viskunnar um það sjónarspil sem sjónvarpið getur orðið ef rétt er haldið á spilunum - til að græða peninga. CBS gaf honum kampavínslitaðan Mercedes Bens í þakklætisskyni. Maðurinn á sveitaveginum var kominn á hraðbrautina en hvað ætti hann að gera næst.

Nokkrum árum síðar var Mark staddur í Brasilíu við kvikmyndun á Surviver í Amazon sem var jafnframt brúðkaupsferð. Hjónaband hans hafði runnið sitt skeið í velgengninni og hann fagnaði nú nýrri eiginkonu í íbúð við tökustaðinn. Brúðurin vildi fá nýja manninn sinn í rúmið eins og gerist og gengur en hann var upptekinn við að horfa á sjónvarpið og kom því ekki. Brúðurin beið.

Mark var upptekinn við að horfa á heimildarmyndina Vandræði á toppnum frá BBC, um hvernig kaupin gerast á Veggjastræti (Wall street.) í New York, þar sem hver maður glefsar í aðra eða étur upp til agna í æði peningahyggjunnar. Keefee höfundur greinarinn kallar þetta rottukapphlaupið.

Þarna fékk hann nýja hugmynd. Hann hafði einmitt lokið einum Surviver þáttanna á svelli í New York sem Trump leigði, til að geta haft nafnið sitt þar á stóru skæru ljósaskilti. Trump var með flest á leigu sér til ávinnings á þessum tíma, því að þannig hélt hann úti vörumerki sínu.

Hugmyndin að nýja þætinum, var sú að lifa af (survive) í borginni. Þáttaröðina, sem gekk 14 tímbil, þekkja allir og var kölluð Lærlingurinn (The apprentice.) Þá var Trump fullskapaður í augum alþýðunnar og bauð sig fram til forseta og hefur nú í tvígang hlotið embættið.

Nú er Trump eins og lærisveinninn sem skilinn var eftir í höll galdrameistarans og við vitum hvernig það fór.

Ásgeir Beinteinsson